مهدويت در تاريخ اسلام از قدمت و اهميت‏به سزايى برخوردار است . از اين رو، كتاب‏هاى متعدد و فراوانى طى قرون گذشته، حتى قبل از ولادت آن حضرت و سال‏هاى اخير نوشته شده است كه هركدام، زوايايى از ابعاد مختلف و متعدد مهدويت را مورد تامل و امكان نظر قرار داده‏اند .



از جمله كتاب‏هايى كه در دهه‏هاى اخير نوشته شده و افق جديدى را بر روى محققين گشوده است، كتاب تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج) اثر محققانه‏ى دكتر جاسم حسين است . اين كتاب كه به حق، در نوع خود كم‏نظير است، به تاريخ سازمان وكالت و نقش آن در دوران غيبت صغرى مى‏پردازد .



متاسفانه به نظر مى‏رسد اين كتاب آن گونه كه شايسته آن است در ميان دانش‏پژوهان و محققان ايران شناخته شده نيست . از اين رو، بسيار مناسب است كه به معرفى و نقد و بررسى آن پرداخته شود كه تتبع و تحقيق بيشتر را به عهده علاقه‏مندان مى‏گذاريم . البته جا دارد از مترجم اين كتاب، آقاى دكتر سيد محمد تقى آيت‏اللهى كه به حق، ترجمه‏اى قوى و روان را انجام داده‏اند، تقدير به عمل آيد .



مترجم محترم در جاهاى مختلف در برخى پاورقى‏ها به نقد و بررسى اين كتاب پرداخته است . از جمله در صفحات 44، 46، 88، 113، 238، 239 .



اين كتاب كه توسط انتشارات امير كبير در قطع وزيرى در دو نوبت‏به چاپ رسيده، مدت‏هاست كه نسخه‏هاى آن ناياب شده است . اميد است مسؤلان امر نسبت‏به تجديد چاپ اين اثر ارزنده اهتمام ورزند تا محققان به نحو احسن از اين اثر ارزشمند استفاده كنند .

دوران غيبت صغرى با ويژگى‏هايى از ادوار پيشين و پسين خود، باز شناخته مى‏شود . از جمله مهم‏ترين وجوه تمايز اين دوران با دوره‏هاى پيشين - يعنى عصر حضور ائمه عليهم السلام در راس جامعه‏ى شيعه - محروم ماندن شيعيان از فيض حضور آشكار امام عليه السلام در متن جامعه است .



تا سال 260 ه . ق . شيعيان، به جز در زمان‏هايى كه امامان شيعه عليهم السلام در زندان به سر مى‏بردند يا در خانه‏ى خود زير نظر بودند، آزادانه با آنان ارتباط داشتند و به طور مستقيم از هدايت و فيض معنوى آنان بهره‏مند مى‏گشتند . دراين سال با شهادت امام حسن عسكرى عليه السلام، به ناگاه شيعيان با وضع پيش بينى نشده‏اى روبه‏رو شدند . آنان به يك باره، امام خويش را در پس پرده‏ى غيبت‏يافتند . به طور طبيعى، نخستين پرسش و چشم‏داشت‏شيعيان در شرايط جديد، اين بود كه چگونه مى‏توانند با امام خويش، ارتباط برقرار كنند و چاره‏ى مشكل‏هاى خويش را از او بجويند .

پيش درآمد

1- تبيين موضوع، اهداف، قلمروها و ويژگى‏هاى بحث

بسيار منطقى است كه سؤال شود از اين عنوان ذكر شده براى بحث چه منظورى داريد؟



آيا تاريخ يك فرد يا يك جامعه يا مجموعه‏اى از پديده‏هاى از پيش تعيين شده مد نظر است؟



يا اين‏كه تاريخ تمام پديده‏هاى اجتماعى و انسانى در عصر غيبت كبرى مورد بحث قرار خواهد گرفت؟



پر واضح است كه اين عنوان در مجموعه‏ى عناوين ويژه‏ى تاريخ اسلام مطرح مى‏شود . بنابراين، بايد به مقطعى و دوره‏اى از تاريخ اسلام ناظر باشد، و نه به تمام پديده‏هاى اجتماعى و انسانى در اين دوران .

الحمدلله رب العالمين و الصلوة و السلام على خير خلقه و آله الطاهرين و لعنة الله على اعدائهم اجمعين الى يوم الدين و ارسل رسوله بالهدى و دين الحق ليظهره على الدين كله و لوكره المشركون .



از تاسيس چنين گروه و مؤسسه‏اى براى شناخت امام زمان (عج) بسيار خوشحال و مسرورم . خداوند به آن كسى كه اين انديشه را مطرح و اين جمع را دعوت و مقدمات كار را فراهم كرده، در دو جهان توفيق دهد . شما مى‏دانيد كه امروز هجوم بر مساله‏ى امام زمان (عج) بيش از هر زمانى است; چون انقلاب به نام ولايت فقيه انجام شده و ولايت فقيه هم شعبه‏اى از ولايت امام زمان (عج) است . پس دشمنان به فكر افتادند به جاى اين كه با ولايت فقيه مبارزه كنند و اين شاخه را بزنند، ريشه را بزنند . به هر حال، اگرچه اين هجوم‏ها ضرر دارد، ولى داراى فوايدى نيز خواهد بود; زيرا سبب مى‏شود ما در اصول عقايد خودمان بيشتر كار كنيم . يعنى همين طور كه در فقه بيشتر كار كرده‏ايم و تا حدى فقه را شسته و رفته مطرح مى‏كنيم، مى‏توانيم عقايد را هم به صورت شسته و رفته مطرح كنيم . در ميان پرانتز بد نيست اين تاريخچه‏ها را از ما بشنويد . ما مى‏ميريم و اين‏ها شنيده نمى‏شود . شيخ مهدى حكمى يكى از علماى پايين شهر قم بود . او پسرى داشت كه طلبه بود كه هم بحث آقاى بدلا بود . بالاخره از بيوت علم هم كسانى مصداق اين آيه مى‏شوند كه: